یادداشت
یادداشت روز:
ورود غیرمجاز پهپادهای نظامی و جاسوسی به حریم هوایی کشورها؛ نقض حاکمیت یا خلأ قانونی؟
به گزارش روابط عمومی سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور، در متن این یادداشت آمده است :
در سالهای اخیر، تکرار ورود غیرمجاز ریزپرندهها و پهپادهای نظامی و جاسوسی به حریم هوایی ایران، چه در استانهای مرزی مانند ایلام، خوزستان و سیستانوبلوچستان و چه در مناطق مرکزی نظیر نطنز، نمونهای بارز از چالشی است که فناوریهای بدونسرنشین برای اصل حاکمیت هوایی کشورها ایجاد کرده است. مستندات فنی منتشرشده در پروندههایی چون RQ‑170 (۲۰۱۱)، گلوبال هاوک RQ‑4 (۲۰۱۹) و MQ‑9 (۲۰۲۵)، همراه با موارد متعدد ورود پهپادهای رادارگریز در سال ۲۰۲۵، نشان میدهد مسئله صرفاً یک نقض محدود مرزی نیست، بلکه پدیدهای فراگیر است که از منظر حقوق بینالملل هوایی و امنیت جمعی، ذیل قواعدی چون ماده ۱ و ۸ کنوانسیون شیکاگو و ماده ۵۱ منشور ملل متحد قابل تحلیل است. واکنشهای حقوقی، دیپلماتیک و تقنینی ایران از ارائه شکایت رسمی تا تدوین قوانین جامع ساماندهی پهپادها و تشدید مقررات ضدجاسوسی نیز در چارچوب الگوی رایج دولتها در مواجهه با ورود بیمجوز سامانههای بدونسرنشین قابل بررسی است؛ الگویی که در گزارشها و تحلیلهای نهادهای پژوهشی بینالمللی نیز بهعنوان روندی روبهگستر در مدیریت نقضهای هوایی شناخته میشود.
گسترش استفاده از پهپادها و ریزپرندههای نظامی در سالهای اخیر، پرسشهای تازهای را در حوزه حقوق بینالملل ایجاد کرده است. اگرچه قواعد کلاسیک حقوق بینالملل بهصراحت بر حاکمیت کامل دولتها بر حریم هوایی خود تأکید دارند، اما پیشرفت فناوریهای بدون سرنشین و سامانههای خودمختار موجب شده اجرای این قواعد با چالشهایی مواجه شود. بررسی اسناد بنیادین مانند کنوانسیون شیکاگو ۱۹۴۴، منشور ملل متحد و تحلیلهای اندیشکدههای معتبر نشان میدهد ورود بدون مجوز پهپادهای نظامی یا جاسوسی به قلمرو هوایی یک کشور، در اصل مصداق نقض حاکمیت و در برخی شرایط حتی میتواند در چارچوب تهدید یا استفاده از زور تحلیل شود. در عین حال، تحولات فناورانه بهویژه در حوزه هوش مصنوعی، مسئله مسئولیت دولتها را پیچیدهتر کرده و ضرورت بازنگری در قواعد موجود را برجسته ساخته است.
در دو دهه گذشته، پهپادها به یکی از ابزارهای مهم در عملیات شناسایی، جمعآوری اطلاعات و حتی عملیات نظامی تبدیل شدهاند. بسیاری از کشورها از این سامانهها برای نظارت مرزی یا عملیات برونمرزی استفاده میکنند. با وجود این تحول، چارچوبهای حقوقی موجود عمدتاً در دورهای تدوین شدهاند که پروازها محدود به هواپیماهای سرنشیندار بود.
همین مسئله موجب شده پرسشهایی تازه مطرح شود؛ از جمله اینکه آیا ورود یک پهپاد جاسوسی به حریم هوایی یک کشور میتواند مصداق حمله یا استفاده از زور تلقی شود و در صورت وقوع حادثه یا اقدام خودمختار سامانههای هوش مصنوعی، مسئولیت حقوقی متوجه چه نهادی خواهد بود.
مبنای اصلی حقوقی در این زمینه، کنوانسیون هوانوردی کشوری بینالمللی (کنوانسیون شیکاگو ۱۹۴۴) است. ماده نخست این کنوانسیون تصریح میکند که هر دولت دارای «حاکمیت کامل و انحصاری بر فضای هوایی واقع بر فراز قلمرو خود» است. این اصل یکی از قواعد پذیرفتهشده و بنیادین در حقوق بینالملل به شمار میرود.
در همین چارچوب، ماده ۸ کنوانسیون شیکاگو نیز بهطور خاص درباره پرندههای بدون خلبان مقرر میکند که چنین وسایلی تنها با مجوز دولت ذیربط میتوانند بر فراز قلمرو یک کشور پرواز کنند. بر این اساس، پرواز بدون اجازه پهپادهای نظامی یا جاسوسی در قلمرو هوایی یک کشور، در نگاه حقوقی نقض آشکار حاکمیت آن دولت تلقی میشود.
تحلیلهای حقوقی منتشر شده از سوی برخی مراکز پژوهشی بینالمللی نیز نشان میدهد مقررات سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ایکائو) عمدتاً به پروازهای غیرنظامی و هماهنگشده اختصاص دارد و برای عملیات نظامی یا جاسوسی بدون مجوز، مبنای مشروعیتی فراهم نمیکند.
از منظر منشور ملل متحد نیز موضوع قابل توجه است. ماده ۲ بند ۴ منشور استفاده از زور یا تهدید به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها را ممنوع میداند. برخی تحلیلگران حقوق بینالملل معتقدند ورود یک پهپاد نظامی یا جاسوسی به قلمرو هوایی یک کشور، در صورت ایجاد تهدید امنیتی یا جمعآوری اطلاعات راهبردی، میتواند در چارچوب نقض این اصل بررسی شود.
در برخی تفسیرهای حقوقی حتی این احتمال مطرح شده که اگر مأموریت چنین پهپادی بخشی از یک عملیات نظامی گستردهتر یا مقدمهای برای حمله باشد، میتواند به عنوان اقدامی مرتبط با تجاوز یا تهدید به زور تحلیل شود.
یکی از پیچیدهترین مسائل حقوقی در این حوزه، استفاده از پهپادهای مجهز به هوش مصنوعی و سامانههای خودمختار است. در این حالت ممکن است تصمیمات عملیاتی توسط الگوریتمها و بدون دخالت مستقیم انسان اتخاذ شود.
در حقوق بینالملل کیفری، برای انتساب جرم معمولاً وجود عنصر قصد یا اراده انسانی ضروری است. اما زمانی که یک سامانه خودمختار مرتکب خطا شود یا بهطور غیرمنتظره وارد قلمرو یک کشور دیگر شود، تعیین مسئولیت فردی یا حتی دولتی میتواند دشوار شود.
با این حال، قواعد مسئولیت دولتها که در پیشنویس مواد کمیسیون حقوق بینالملل سازمان ملل (ILC) منعکس شدهاند، اصل کلی را روشن میکنند: هر عملی که قابل انتساب به نهادهای دولتی باشد، مسئولیت بینالمللی آن دولت را در پی دارد. بنابراین بسیاری از پژوهشگران معتقدند حتی در صورت بروز خطای فنی یا الگوریتمی نیز دولت مبدأ نمیتواند از مسئولیت خود مبرا شود.
در صورت نقض حریم هوایی، کشور هدف از منظر حقوق بینالملل ابزارهایی برای واکنش در اختیار دارد. مهمترین این ابزارها عبارتاند از دفاع مشروع و اقدامات متقابل.
بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد، کشورها حق دفاع مشروع در برابر تهدیدات را دارند. با این حال، اصل تناسب یکی از شروط مهم در اعمال این حق است. دیوان بینالمللی دادگستری نیز در آرای مختلف تأکید کرده که واکنش دولتها باید متناسب با شدت تهدید یا نقض صورتگرفته باشد.
در عمل، بسیاری از کشورها در مواجهه با پهپادهای متجاوز اقدام به ساقط کردن آنها کردهاند؛ اقدامی که در تحلیلهای حقوقی بهعنوان نوعی رویه عملی دولتها در حفاظت از حریم هوایی مورد توجه قرار گرفته است.
بررسی قواعد موجود نشان میدهد ورود بدون مجوز پهپادهای نظامی یا جاسوسی به حریم هوایی کشورها، از منظر حقوق بینالملل اقدامی متخلفانه و ناقض اصل حاکمیت دولتها محسوب میشود. با این حال، توسعه سریع فناوریهای پهپادی و سامانههای خودمختار، خلأهایی در نظام حقوقی موجود ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، بسیاری از پژوهشگران پیشنهاد میکنند جامعه بینالمللی در چند محور اقدام کند:
- بهروزرسانی مقررات کنوانسیون شیکاگو در زمینه پرندههای بدون سرنشین؛
- تدوین قواعد مشخص درباره سامانههای هوایی خودمختار و مسئولیت دولتها؛
- ایجاد سازوکارهای مؤثرتر برای رسیدگی بینالمللی به موارد نقض حریم هوایی.
تا زمان شکلگیری چنین چارچوبهایی، حفظ تعادل میان حاکمیت دولتها، امنیت بینالمللی و توسعه فناوری یکی از چالشهای مهم حقوق بینالملل معاصر باقی خواهد ماند.
منابع منتخب
- کنوانسیون هوانوردی کشوری بینالمللی (شیکاگو، ۱۹۴۴)
- منشور ملل متحد (۱۹۴۵)
- پیشنویس مواد مسئولیت دولتها، کمیسیون حقوق بینالملل سازمان ملل (۲۰۰۱)
- گزارشهای پژوهشی مراکز حقوق بینالملل و مطالعات امنیتی درباره پهپادها و حاکمیت هوایی
یادداشت روز: عبور از ISI ؛ خلق ارزش علمی پایدار و ایجاد مجلات بومی با رویکرد حل مسئله
دکتر یاسین کیخا استاد دانشگاه و جانشین معاونت علمی، پژوهشی و فناوری بسیج در یادداشتی با طرح یک پرسش به موضوع ضرورت جهتگیری نظام آموزش عالی کشور به سوی حل مسائل واقعی و بازتعریف معیارهای ارزیابی علمی پرداخته است.
به گزارش روابط عمومی سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری، در متن یادداشت این استاد دانشگاه آمده است:
آیا حل مسئله در کشور، ارزش معتبر و فراگیر است؟
ضرورت تغییر جهت گیری نظام آموزش عالی کشور، به حل مسائل واقعی بر کسی پوشیده نیست.
این امر علاوه بر آنکه میتواند، به بازتعریف نقش دانشگاه کمک کند، میتواند به ترمیم چهره دانشگاه از طریق ایجاد کارکردهای نافع منجر شود. اما سوال آن است که چرا این امر بدیهی در عمل رخ نمیدهد.
براساس دغدغه چندین ساله برای عبور از مقاله محوری و اهتمام به حل مسائل و نیازهای جامعه و صنعت، تلاشهایی برای تغییر آییننامه ارتقا صورت پذیرفت اما آیا با فرض تحقق این امر، موضوع به سرانجام میرسد.
حقیقت ماجرا آن است که خلق ارزش انجام شده در نظام حاکم بر جهان از طریق مجلات علمی، نظامات رتبه بندی، جوایز معتبر و ...، امکان مواجهه سطحی را با آن نمی دهد. در صورتی که نتوان در داخل کشور و البته با همکاری کشورهای هم دغدغه، تولید ارزشی برابر یا بیشتر انجام داد، نمی توان سلطه حاصل از این نظام پیچیده و یکپارچه را شکست.
اما سوال اصلی آن است که چگونه میتوان خلق ارزش معتبر و رفتارساز را طرح ریزی کرد. شاید یکی از راهکارها، تمرکز منابع مالی و اعتباری بر انتشار یک مجله معتبر باشد. در واقع یکی از خلاءهای جدی کشور، عدم وجود مجلهای با پشتوانه اعتباری قوی از طریق انتخاب بهترین و معتبرترین دانشمندان ایرانی به عنوان هیئت تحریریه و تدوین چهارچوبی نه برای پذیرش مقاله، بلکه پذیرش گزارشات علمی دقیقی است که منعکس کننده دستاوردهای علمی در خصوص حل مسئله با سنجش کارآمدی یا اثربخشی آن باشد.
در کنار این طراحی، قرار دادن امتیاز پذیرش گزارش در این مجله، در آیین نامه ارتقاء اعضای هیات علمی با امتیاز بالا می تواند به خلق ارزش مضاعف کمک نماید. با این حال، این طراحی نیز، نمی تواند منجر به مشارکت اساتیدی شود که به دنبال فعالیت هایی هستند که نه در داخل کشور، بلکه در خارج کشور معتبر هستند. کسی که به دنبال چاپ مقاله ISI در مجلات Q1 است، حتی با وجود چنین مجله معتبری در داخل کشور، یا به دنبال همکاری علمی با مراکز شناخته شده علمی جهان است (که طبیعتا در پی انجام فعالیت هایی خواهد بود که آنها به رسمیت بشناسند) یا به دنبال مهاجرت و حضور در مراکز شناخته شده علمی جهان.
پس باز نیز، مقصود به طور کامل حاصل نخواهد شد. شاید ایجاد این نوع مجله در کشورهای هم دغدغه تحت یک سیاست گذاری واحد برای ایجاد یک اعتبار فراملی، پاسخی به معضل خلق ارزش معتبر و پایدار باشد. چون همه در این موضوع متفق القول هستند که مسئله کشور خودشان به مسئله ای که خارج از مرزهایشان تعریف می شود اولویت دارد.
دیپلماسی علمی و تشکیل کنسرسیوم منطقهای از طریق همکاری با کشورهای دارای چالشهای مشابه (مانند کشورهای منطقه غرب آسیا یا اعضای جنبش عدم تعهد) برای ایجاد یک پلتفرم مشترک انتشاراتی که معیارهای ارزیابی علمی را بازتعریف کند، می تواند راهکاری موثر باشد.
انتهای پیام/
ضرورت نهادینهسازی فرهنگ جهادی و مقاومت در عرصه علم، پژوهش و فناوری
مسئول بسیج علمی، پژوهشی و فناوری استان گیلان در پیامی به مناسبت آغاز هفته دفاع مقدس، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره شهدا و ایثارگران، بر ضرورت نهادینهسازی فرهنگ جهادی و مقاومت در عرصه علم، پژوهش و فناوری تأکید کرد.
به گزارش روابط عمومی سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری، مسئول بسیج علمی، پژوهشی و فناوری استان گیلان، سید جلیل قاسمی با صدور پیامی به مناسبت آغاز هفته دفاع مقدس، این ایام را فرصتی ارزشمند برای بازخوانی حماسهها و ایثارگریهای ملت ایران دانست و گفت: هفته دفاع مقدس، یادآور روزهایی است که ملت غیور ایران با تکیه بر ایمان و اراده، برابر تمامی تهدیدها ایستاد و با جانفشانی، استقلال و سربلندی این مرز و بوم را تضمین کرد.
امروز نیز همان روحیه ایثار، وحدت و خودباوری، چراغ راه ما در صحنههای علمی و فناورانه کشور است.
وی افزود: بسیج علمی، پژوهشی و فناوری استان گیلان، با بهرهگیری از ظرفیت نخبگان، مخترعان و پژوهشگران جوان، تلاش میکند با گسترش فعالیتهای دانشبنیان، تحقق شعار سال و ارتقای توان علمی کشور، راه پر افتخار خودکفایی و استقلال را ادامه دهد.
مسئول بسیج علمی استان تأکید کرد: وظیفه جامعه علمی و پژوهشی کشور، ادامه دادن راه شهیدان است؛ راهی که از سنگر دفاع نظامی به سنگر پیشرفت علمی تغییر یافته است. امروز، هر تحقیق کاربردی، هر اختراع نوآورانه و هر گام در توسعه فناوری، ادامه همان جهاد مقدس است.
وی در پایان با گرامیداشت یاد و خاطره شهدای دفاع مقدس و آرزوی توفیق برای تمام جهادگران عرصه علم و فناوری، ابراز امیدواری کرد که با وحدت، همدلی و تلاش جهادی، آیندهای روشن و سرشار از پیشرفت برای استان گیلان و ایران اسلامی رقم بخورد.
انتهای پیام/
تاریخ خبر: 1404/7/2
پیام تبریک روز استاد از سوی مسئول سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور
دکتر روحاله رضوینژاد مسئول سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری در پیامی به مناسبت روز گرامیداشت مقام استاد از تلاشهای خستگی ناپذیر استادان و معلمان در مسیر تمدنسازی نوین اسلامی و اعتلای ایران اسلامی قدرتمند تقدیر کرد.
به گزارش سرویس علمی، پژوهشی و فناوری خبرگزاری بسیج، در متن این پیام تبریک آمده است:
بسم الله الرحمن الرحیم
«وَ یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» (سوره مجادله، آیه ۱۱)
اساتید گرانقدر و معلمان عزیز،
سلامی به عطر علم و اخلاص، بر پرچمداران عرصه تعلیم و تربیت که با مجاهدتهای خود در زمینه علم و تربیت، نسلی انقلابی و عالم پرورش میدهید. امروز، در روز گرامیداشت مقام شامخ استاد و معلم، بر خود فرض میدانیم از تلاشهای خستگی ناپذیر شما عزیزان در مسیر تمدنسازی انقلاب اسلامی و اعتلای ایران اسلامی قدرتمند، صمیمانه تقدیر نماییم.
معلمی، همانا ادامه راه انبیاست؛ راهی است که استاد شهید مرتضی مطهری با شهادت خود آن را جاودانه ساخت. شما اساتید و معلمان گرامی، میراثداران این مسیر نورانی هستید و حضور شما در موسسات، دانشگاهها و مراکز علمی و تربیت و آموزش، ضامن تحقق تمدن نوین اسلامی است.
سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور به نمایندگی از جامعه علمی ایران، از تمامی زحمات شبانه روزی شما در عرصههای تربیت نیروی انسانی متعهد، تولید علم نافع و پیشبرد مرزهای دانش، نهایت تشکر و قدردانی را دارد. هر کدام از شما عزیزان، چراغ هدایتی برای نسل جوان این مرز و بوم هستید.
امیدواریم در پرتو الطاف الهی و با رهنمودهای حکیمانه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)، بتوانیم با همراهی شما اساتید و معلمان دلسوز، گامهای بلندتری در مسیر پیشرفت علمی کشور و تحقق گام دوم انقلاب اسلامی برداریم.
دکتر روحاله رضوینژاد
رئیس سازمان بسیج علمی، پژوهشی و فناوری کشور
۱۲اردیبهشت ۱۴۰۴